Türk Edebiyatının Masal Babası: Eflatun Cem Güney Kimdir, Nerelidir?
Türk edebiyatında çocuk dünyasının, sözlü halk kültürünün ve kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel anlatıların en büyük koruyucularından biridir Eflatun Cem Güney. Halk dilinde yaşayan, kuşaktan kuşağa fısıldanan ama yazıya dökülmediği için unutulma tehlikesiyle karşı karşıya kalan Anadolu masallarını derleyen usta yazar, edebiyat dünyamızda haklı olarak "Masal Babası" unvanıyla anılmaktadır. Yazdığı ve derlediği masallarla uluslararası ödüller kazanan, Türkçeyi adeta bir nakış gibi işleyen Güney; araştırmacı, yazar ve halk bilimci kimliğiyle kültürel hafızamızın en önemli sütunlarından biridir.
Peki, nesilleri uykudan önce Tatlı Dil, Açıl Sofram Açıl ve Nar Tanesi gibi başyapıtlarla büyüten bu bilge kalemin kökleri nereye uzanıyor? İşte Eflatun Cem Güney'in memleketi, edebiyatla örülü yaşam öyküsü ve geride bıraktığı eşsiz kültürel miras:
1. Eflatun Cem Güney Aslen Nerelidir? Kökleri ve Doğum Yeri
Eflatun Cem Güney’in masallarındaki o duru, samimi, Anadolu’nun irfanını ve bilgeliğini yansıtan dil, doğrudan çocukluğunun geçtiği topraklardan filizlenmiştir.
Hekimhan Kökenli Bir Kalem: Ünlü halk bilimci ve yazar Eflatun Cem Güney, aslen Malatyalıdır.
Malatya'da Dünyaya Geliş: 1904 yılında Malatya'nın tarihi ve kültürel zenginlikleriyle bilinen Hekimhan ilçesinde dünyaya gözlerini açmıştır. Çocukluk yıllarının bir kısmını bu bölgenin zengin sözlü kültür ortamında geçirmesi, onun ileride halk hikayelerine ve masallara ömrünü adamasına zemin hazırlamıştır.
Malatya halkı; sanattan siyasete, mizahtan edebiyata kadar Türkiye'ye yön veren Kemal Sunal, Turgut Özal ve Kenan Işık gibi isimlerin yanında, Türk çocuk edebiyatının temel taşını koyan "Masal Babası" Eflatun Cem Güney ile de her zaman büyük bir onur ve gurur duymaktadır.
2. Hayatı ve Eğitim Yılları
Zorlu bir dönemde, Osmanlı'nın son yılları ile Cumhuriyet'in kuruluş döneminde büyüyen Güney, eğitime ve kültüre her zaman büyük bir tutkuyla bağlı kaldı.
Eğitim Hayatı: İlk ve orta öğrenimini Malatya ve Sivas çevresinde tamamladıktan sonra Sivas Sultanisi'nden (Lisesi) mezun oldu. Kendisini dil, edebiyat ve halk kültürü alanında tamamen yerel kaynakları tarayarak ve usta-çırak ilişkilerinden beslenerek yetiştirdi.
Öğretmenlik Yılları: Edebiyata olan sevdası onu genç yaşta eğitimciliğe yöneltti. Anadolu'nun farklı şehirlerinde (Sivas, Samsun, Afyonkarahisar, Eskişehir, Konya ve İstanbul) Türkçe ve edebiyat öğretmenliği yaptı. Öğretmenlik yaptığı her bölgede, adeta bir definesi arar gibi o yörenin yaşlılarından masallar, efsaneler ve halk hikayeleri derledi.
3. Halk Bilimine ve Kuşaklararası Kültüre Katkıları
Eflatun Cem Güney, Cumhuriyet döneminde Türk halk biliminin (folklor) kurumsal bir kimlik kazanmasında en çok emek veren isimlerin başında gelir.
Kültür Dergileri ve Halkevleri: Anadolu'yu karış karış gezerken sadece öğretmenlik yapmadı; görev aldığı şehirlerdeki Halkevleri dergilerinin (özellikle Konya'da Babalık ve Sivas'ta Duygu gazeteleri ile Sivas Folkloru) yönetiminde bulundu. Halk şiiri, aşık geleneği ve yerel inanışlar üzerine yüzlerce makale yayımladı.
Efsane Derlemeleri: Masalların yanı sıra köklü Anadolu efsanelerini de kayıt altına aldı. Şahmeran'dan köroğluna, Nardaniye Hanım'dan Keloğlan'a kadar halkın muhayyilesinde yaşayan figürleri modern edebiyatın diliyle yeniden üretti.
4. Uluslararası Başarıları ve "Andersen" Ödülü
Onun masal dünyasındaki başarısı sadece Türkiye sınırları içinde kalmamış, dünya çocuk edebiyatı otoritelerinin de dikkatini çekmiştir.
Uluslararası Hans Christian Andersen Ödülü: Eflatun Cem Güney, 1956 yılında kaleme aldığı "Açıl Sofram Açıl" adlı eseriyle dünya çocuk edebiyatının Nobel'i kabul edilen Uluslararası Çocuk Kitapları Kurulu (IBBY) tarafından "Hans Christian Andersen Şeref Diploması" ile ödüllendirildi. Bu ödülü alan ilk Türk yazar olarak tarihe geçti.
İkinci Büyük Başarı: 1960 yılında ise "Dede Korkut Hikayeleri" kitabıyla aynı ödülü ikinci kez kazanarak, Türk halk kültürünün epik destanlarını dünya çocuklarına tanıtma başarısını gösterdi.
5. Türkçeyi Masallaştıran Eşsiz Üslubu
Eflatun Cem Güney’i diğer derlemecilerden ayıran en büyük özellik, masalları sadece kulaktan duyduğu gibi çiğ bir şekilde kağıda aktarmamış olmasıdır.
Şiirsel ve Kafiyeli Anlatım: Masal tekerlemelerini, halk tabirlerini ve deyimleri o kadar büyük bir ustalıkla kullandı ki, onun yazdığı masallar adeta müzikal bir ritme sahipti.
Arı Türkçe Sevdası: Eserlerinde Türkçenin en temiz, en duru ve en yalın halini kullandı. Çocukların dil gelişimine ve hayal güçlerinin zenginleşmesine sanatsal bir üslupla hizmet etti.
6. Ölümsüz Eserlerinden Bazıları
Ömrünü Türk masal arşivini oluşturmaya adayan yazarın arkasında bıraktığı hazineden en bilinenleri şunlardır:
Açıl Sofram Açıl (Andersen Ödüllü)
Dede Korkut Hikayeleri (Andersen Ödüllü)
Nar Tanesi
Gökten Üç Elma Düştü
Az Gittim Uz Gittim
Evvel Zaman İçinde
Folklor ve Halk Edebiyatı (Akademik/Araştırma)
Sonuç: Masallar Ülkesine Göçen Bir Bilge
2 Ocak 1981 tarihinde İstanbul’da 77 yaşında hayata gözlerini yuman Eflatun Cem Güney, arkasında milyonlarca çocuğun hayal dünyasını süsleyen devasa bir külliyat bıraktı.
Malatya Hekimhan topraklarından çıkıp Türk dilinin ve halk irfanının masal elçisi olan bu büyük usta, çocuklarımıza bıraktığı "Bir varmış, bir yokmuş..." ile başlayan o büyülü dünya var oldukça kalplerimizde sonsuza dek "Masal Babası" olarak yaşamaya devam edecektir.
