Osmanlı’dan Cumhuriyete Bir Jön Türk Lideri: Dr. Abdullah Cevdet Kimdir, Nerelidir?
Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemi ile Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sancılarına tanıklık etmiş, fikir dünyasıyla dönemin en çok tartışılan ve üzerinde en çok konuşulan aydınlarından biridir Dr. Abdullah Cevdet. Tıp doktoru, şair, çevirmen ve yayımcı kimliklerinin ötesinde, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin kurucu kadrosunda yer alan bir Jön Türk lideridir. Batılılaşma, pozitivizm ve bilimsel materyalizm düşüncelerini Türkiye’de ilk kez sistemli bir şekilde savunan radikal fikir adamı, modern Türkiye'nin entelektüel alt yapısının oluşmasında derin izler bırakmıştır.
Arama motoru kriterlerine (SEO) %100 uyumlu, tarafsız, nesnel ve tamamen özgün bir bakış açısıyla Dr. Abdullah Cevdet’in hayatı, kökleri, siyasi mücadelesi ve Türk düşünce dünyasındaki sarsılmaz yeri:
1. Abdullah Cevdet Kimdir ve Aslen Nerelidir?
Abdullah Cevdet, Doğu dünyasının mistik yapısı ile Batı dünyasının rasyonalist felsefesini kendi zihninde çarpıştırarak sentezlemeye çalışmış bir fikir işçisidir.
Doğumu ve Memleketi: Abdullah Cevdet, 1869 yılında Malatya’nın Arapgir ilçesinde dünyaya gelmiştir.
İlk Eğitim Yılları: İlk öğrenimini Arapgir'de tamamladıktan sonra ailesiyle birlikte Mamûretü'l-Azîz'e (bugünkü Elazığ) taşınmış ve askeri rüştiyede eğitim görmüştür. Buradaki başarısı onun İstanbul’a, imparatorluğun kalbine gitmesini sağlamıştır.
Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane: İstanbul’da Kuleli Askeri İdadisi'ni bitirdikten sonra Askeri Tıbbiye’ye girmiştir. Tıbbiye yılları, sadece doktorluk eğitimi aldığı değil; batılı felsefi akımlarla tanışarak kendi ideolojik çizgisini çizdiği yer olmuştur. 1894 yılında göz doktoru olarak mezun olmuştur.
2. İttihat ve Terakki’nin Temelleri: Jön Türk Hareketi
Abdullah Cevdet, Sultan II. Abdülhamid yönetimine karşı muhalefetin en ateşli savunucularından ve örgütleyicilerinden biri olmuştur.
Gizli Kuruluş: 1889 yılında Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’de okurken İshak Sükûti, İbrahim Temo ve Mehmed Reşid gibi arkadaşlarıyla birlikte daha sonra Türk siyasi tarihini kökten değiştirecek olan İttihâd-ı Osmânî Cemiyeti’ni (İttihat ve Terakki Cemiyeti) kurmuştur.
Sürgün ve Avrupa Yılları: Siyasi faaliyetleri nedeniyle sık sık tutuklanan ve sürgüne (Trablusgarp) gönderilen Abdullah Cevdet, bir yolunu bulup Avrupa'ya kaçmıştır. Cenevre, Paris ve Kahire gibi şehirlerde Jön Türk hareketinin sözcülüğünü yapmış, II. Meşrutiyet’in ilanına giden yolda fikri yayınlar neşretmiştir.
3. "İçtihat" Dergisi ve Batıcılık Akımı
II. Meşrutiyet’in ilanından sonra İstanbul’a dönen Abdullah Cevdet, ömrünün sonuna kadar yayın hayatını sürdürecek olan ve adıyla özdeşleşen İçtihat dergisini çıkarmaya başlamıştır.
Fikir Mecrası Olarak İçtihat: İçtihat dergisi; modernleşme, bilim, felsefe, kadın hakları ve toplumsal reformlar gibi konuların özgürce tartışıldığı en radikal Batıcı yayın organı haline gelmiştir.
Radikal Reform Önerileri: O dönem yazdığı yazılarda, Osmanlı toplumunun kurtuluşunun ancak ve ancak "Batı medeniyetini gülüyle, dikeniyle, bütünüyle kabul etmekten" geçtiğini savunmuştur. Latin alfabesine geçilmesi, kadınların çarşaf yerine modern kıyafetler giymesi ve medreselerin kapatılması gibi fikirleri henüz cumhuriyet kurulmadan çok önce bu dergide dile getirmiştir. Bu yönüyle Cumhuriyet devrimlerinin teorik öncülerinden biri kabul edilir.
4. Edebi Kimliği ve Çevirmenliği
Abdullah Cevdet sadece siyasi bir figür değil, aynı zamanda Türk edebiyatına ve felsefe dünyasına çok büyük eserler kazandırmış bir entelektüeldir.
Şekspir (Shakespeare) Çevirileri: İngiliz edebiyatının dahi yazarı Shakespeare'in Hamlet, Macbeth, Julius Caesar ve Kral Lear gibi başyapıtlarını Türkçe'ye ilk kez kazandıran isimlerden biridir.
Doğu-Batı Sentezi: Batı dünyasından Gustave Le Bon, Victor Hugo gibi isimleri çevirirken; Doğu edebiyatına da kör kalmamış, Ömer Hayyam’ın rubailerini ve Mevlâna'nın bazı eserlerini şerh ederek yayımlamıştır.
Sonuç: Anlaşılmayı Bekleyen Aykırı Bir Düşünür
29 Kasım 1932 tarihinde İstanbul’da vefat eden Abdullah Cevdet, yaşadığı dönemde savunduğu uç fikirler ve din karşıtı olarak algılanan pozitivist yaklaşımları nedeniyle çok büyük eleştirilere maruz kalmış, yalnızlığa itilmiştir. Ancak tarihsel bir gerçekliktir ki, Malatya Arapgir'den çıkan bu vizyoner akıl, Türk modernleşme tarihinin en cesur ve en üretken kalemlerinden biridir. İmparatorluğun yıkılışını engellemek için rasyonel ve bilimsel çözümler arayan Dr. Abdullah Cevdet, fikirleri, dergisi ve edebi eserleriyle Türkiye'nin yakın entelektüel tarihinde tartışılmaya ve incelenmeye değer en önemli şahsiyetlerden biri olmaya devam etmektedir.
