Malatya tarihi ve geçmişi hakkında bilgi sahibi olmak isteyenler ?
Medeniyetin Şekillendiği Topraklar: Arslantepe’den Cumhuriyet’e Malatya Tarihi
Fırat Nehri’nin bereketli havzasında, Doğu Anadolu ile Mezopotamya’nın kesişim noktasında yer alan Malatya, insanlık tarihinin en köklü ve en hayati merkezlerinden biridir. Sadece bir yerleşim yeri değil, devlet bürokrasisinin doğduğu, ticaret yollarının kalbinin attığı ve farklı kültürlerin harmanlandığı kadim bir coğrafyadır.
Gelin, Malatya’nın binlerce yıllık geçmişinde iz bırakmış tarihi dönemlere hep birlikte göz atalım:
1. Tarihin Başlangıç Noktası: Arslantepe Höyüğü
Malatya’nın bilinen tarihi yaklaşık 7 bin yıl öncesine, Kalkolitik Çağ’a kadar uzanır. Kentin kalbi sayılan Arslantepe Höyüğü, insanlık tarihi açısından devrim niteliğinde keşiflere ev sahipliği yapmıştır:
İlk Bürokrasi ve Devlet Yapısı: Arslantepe’de yapılan kazılarda, dünyada bilinen en eski saray kompleksi ve bu sarayda kullanılan mühürler bulunmuştur. Bu durum, merkezi devlet yönetiminin ve bürokrasinin dünyada ilk kez burada şekillendiğini kanıtlamaktadır.
Dünyanın İlk Kılıçları: Metal işleme kültürünün zirveye ulaştığı Arslantepe’de, dünyanın en eski arsenikli bakır kılıçları gün yüzüne çıkarılmıştır.
UNESCO Dünya Mirası: Tahtta oturan kralları, renkli duvar resimleri ve aslan heykelleriyle Arslantepe, bugün UNESCO Dünya Miras Listesi’nde yer alan evrensel bir değerdir.
2. Hititler, Asurlar ve Melitene Dönemi
M.Ö. 2. binyılda Hitit İmparatorluğu’nun egemenliğine giren Malatya, o dönemki adıyla "Melid" veya "Milid" (Hititçe'de bal anlamına gelen melid kelimesinden türediği ve bal gibi tatlı meyve yetişen yer anlamına geldiği düşünülür) olarak anılıyordu. Hititlerin çöküşünden sonra Geç Hitit Şehir Devletleri'nin başkenti oldu.
Daha sonra Asurlar, Persler ve Romalıların hakimiyetine girdi. Roma İmparatorluğu döneminde, bugünkü Eski Malatya (Battalgazi) sınırlarında lejyon şehri olarak yeniden kurulan kente "Melitene" adı verildi. Şehrin etrafı surlarla çevrildi ve askeri bir merkez haline getirildi.
3. İslamiyet Dönemi ve Destanlar Çağı (Eski Malatya)
Hz. Ömer döneminde İslam ordularıyla tanışan Malatya, Emeviler ve Abbasiler döneminde Bizans’a karşı yapılan seferlerde en önemli sınır (Avasım) şehirlerinden biri oldu.
Battal Gazi Diyarı: İslamiyet’in Anadolu’ya yayılış döneminde, Malatya Serdarı Hüseyin Gazi ve onun oğlu efsanevi kahraman Seyyid Battal Gazi, bu topraklarda Bizans’a karşı verdikleri mücadelelerle adlarını tarihe altın harflerle yazdırdılar.
Selçuklu ve Danişmend Dönemi: 11. yüzyılın sonlarında Türklerin kesin hakimiyetine giren Malatya; Danişmendliler ve Anadolu Selçuklu Devleti döneminde büyük bir ilim, kültür ve ticaret merkezi haline geldi. Ulu Camii başta olmak üzere, kentin kimliğini oluşturan pek çok tarihi abide bu dönemde inşa edildi. Sadreddin Konevî gibi büyük alimler bu topraklarda yetişti.
4. Osmanlı İmparatorluğu ve Aspuzu'ya Taşınma
Yavuz Sultan Selim’in Turnadağ Seferi (1515) ile Osmanlı topraklarına katılan Malatya, uzun yıllar huzurlu bir sancak merkezi olarak varlığını sürdürdü.
Yer Değişimi (Modern Malatya’nın Doğuşu): 1838-1839 yıllarında Osmanlı ordusunun Malatya’yı kışla olarak kullanması ve kentin harabeye dönmesi üzerine halk, yazlık bağ evlerinin bulunduğu ve bugünkü modern kentin temeli olan Aspuzu bağları bölgesine taşındı. Böylece "Eski Malatya" (Battalgazi) yerini bugünkü merkez ilçelerin bulunduğu "Yeni Malatya"ya bıraktı.
5. Cumhuriyet Dönemi ve Modernleşme
Cumhuriyet'in ilanı ile birlikte 1924 yılında il statüsü kazanan Malatya, Mustafa Kemal Atatürk’ün başlattığı sanayileşme hamlesinden en büyük payı alan şehirlerden biri oldu:
Demiryolu ve Sanayi: Demiryolu ağının kente ulaşması, Sümerbank Tekstil Fabrikası ve Tekel Sigara Fabrikası’nın kurulmasıyla Malatya, Doğu Anadolu’nun sanayi ve tarım lokomotifi haline geldi.
Devlet Adamları Yetiştiren Kent: Türkiye Cumhuriyeti’nin 2. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve 8. Cumhurbaşkanı Turgut Özal gibi Türkiye’nin kaderini tayin eden iki büyük devlet adamı Malatyalıdır.
